Όταν μιλάς για το θέμα του αναλφαβητισμού, σκέφτεσαι το εξής παράδοξο: τα άτομα που αφορά άμεσα το θέμα, οι πρωταγωνιστές και πρωταγωνίστριες των ιστοριών σου, ίσως να μην καταφέρουν να τις διαβάσουν τελικά ποτέ.
Οι ιστορίες από τις ομάδες ενδυνάμωσης της ActionAid κουβαλούν ένα αισιόδοξο μήνυμα και…διαβάζονται από τα άτομα που τις «γράφουν».
Η ιστορία της Teresa είναι μια από αυτές. Έμαθε να διαβάζει και προχώρησε ακόμα πιο πέρα από αυτό, βρίσκοντας τον τρόπο να αλλάζει την κοινότητά της.
Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη του Αναλφαβητισμού, στις 8 Σεπτεμβρίου, η ιστορία της Teresa από τη Μοζαμβίκη μάς θυμίζει ότι η εκπαίδευση μπορεί να ξεκινήσει σε κάθε ηλικία. Και ότι το να μάθεις να διαβάζεις και να γράφεις μπορεί να γίνει η αρχή για κάτι πολύ μεγαλύτερο: να γνωρίσεις τα δικαιώματά σου, να αποκτήσεις φωνή και να φέρεις αλλαγή γύρω σου.
«Μεγάλωσα σε μια δύσκολη εποχή, όταν δεν είχα πρόσβαση στο σχολείο. Ήθελα να σπουδάσω, αλλά δεν είχα την ευκαιρία. Πρώτον, επειδή ήμουν γυναίκα και, δεύτερον, επειδή τα σχολεία βρίσκονταν πολλά χιλιόμετρα μακριά από το σπίτι μου».
Η Teresa Baptista είναι 55 ετών και ζει στην επαρχία του Maputo της Μοζαμβίκης. Ως παιδί δεν μπόρεσε να πάει σχολείο. Η επιθυμία της να μάθει, όμως, έμεινε ζωντανή.
Χρόνια αργότερα, της δόθηκε η ευκαιρία που δεν είχε τότε.
Μια πραγματικότητα για εκατομμύρια ανθρώπους
Η ιστορία της Teresa είναι προσωπική, αλλά η πρόκληση που βρίσκεται πίσω από αυτή αφορά εκατομμύρια ανθρώπους.
Σύμφωνα με την UNESCO, 739 εκατομμύρια νέοι και ενήλικες σε όλο τον κόσμο εξακολουθούν να μην διαθέτουν βασικές δεξιότητες γραμματισμού, ενώ σχεδόν τα δύο τρίτα είναι γυναίκες. Παράλληλα, περίπου 4 στα 10 παιδιά δεν φτάνουν στο ελάχιστο επίπεδο επάρκειας στην ανάγνωση.
Ο γραμματισμός, όμως, δεν αφορά μόνο την ικανότητα να διαβάζεις και να γράφεις. Συνδέεται με τη δυνατότητα των ανθρώπων να έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες και ευκαιρίες, να συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνία και να γνωρίζουν και να διεκδικούν τα δικαιώματά τους.
Κάπως έτσι ξεκίνησε και η αλλαγή για την Teresa.
Ένας κύκλος μάθησης που άνοιξε έναν νέο κόσμο
Η Teresa συμμετείχε στην πρωτοβουλία REFLECT, που υλοποιήθηκε στην κοινότητά της από την ActionAid. Στο πλαίσιο της δράσης, δημιουργήθηκαν 36 κύκλοι REFLECT με 1.264 μέλη, από τα οποία 1.102 ήταν γυναίκες. Συνολικά, 600 άνθρωποι απέκτησαν δεξιότητες ανάγνωσης και γραφής, ανάμεσά τους 438 γυναίκες.
Για την Teresa, οι αριθμοί αυτοί μεταφράζονται σε πολύ απλές, καθημερινές κατακτήσεις:
«Τώρα ξέρω να γράφω, να υπογράφω έγγραφα και να διαβάζω βιβλία. Νιώθω πολύ χαρούμενη και περήφανη. Τα παιδιά μου δεν μπορούν να το πιστέψουν. Τώρα θέλω να συνεχίσω να μαθαίνω όσο περισσότερο μπορώ».
Μόνο που η δική της ιστορία δεν τελείωσε όταν έμαθε να διαβάζει και να γράφει.
Από τη γνώση στη δράση
Μέσα από τη μαθησιακή διαδικασία και τις συζητήσεις στον κύκλο REFLECT, η Teresa άρχισε να γνωρίζει καλύτερα τα δικαιώματά της και να βλέπει διαφορετικά όσα συνέβαιναν γύρω της.
Ένα από τα ζητήματα που την κινητοποίησαν περισσότερο ήταν η έμφυλη και ενδοοικογενειακή βία στην κοινότητά της.
Αποφάσισε να αξιοποιήσει όσα είχε μάθει για να στηρίξει άλλους ανθρώπους. Έγινε σύμβουλος, άρχισε να καθοδηγεί ανθρώπους που αντιμετώπιζαν περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας και έμαθε πώς να παραπέμπει τα θύματα στις αρμόδιες υπηρεσίες.
Παράλληλα, οργάνωσε συζητήσεις και εργαστήρια στην κοινότητά της, ενημερώνοντας για τα δικαιώματα των γυναικών και τις επιπτώσεις της έμφυλης βίας. Σταδιακά, και άλλες γυναίκες ενώθηκαν μαζί της στην προσπάθεια για μια πιο ασφαλή και ισότιμη κοινότητα.
Η γυναίκα που κάποτε δεν είχε τη δυνατότητα να πάει σχολείο είχε πλέον γίνει μια ενεργή φωνή αλλαγής για τους ανθρώπους γύρω της.
Όταν η γνώση γίνεται δύναμη
Για την Teresa, το να μάθει να διαβάζει και να γράφει σήμαινε ότι μπορούσε να διαβάσει ένα βιβλίο και να υπογράψει ένα έγγραφο. Σήμαινε όμως και κάτι ακόμη: να γνωρίσει καλύτερα τα δικαιώματά της, να μιλήσει για όσα συμβαίνουν στην κοινότητά της και να σταθεί δίπλα σε άλλες γυναίκες.
Η ιστορία της δείχνει πώς η πρόσβαση στην εκπαίδευση μπορεί να δημιουργήσει δυνατότητες που ξεπερνούν την ίδια τη μάθηση. Να ενισχύσει την αυτονομία ενός ανθρώπου, τη συμμετοχή του στην κοινότητα και τη δυνατότητά του να γίνει μέρος της αλλαγής.
Τη δυνατότητα να γράψει ιστορία που θα μπορούν να τη «διαβάσουν» πολλές επόμενες γενιές!